Licencjonowanie jest jedną z możliwości wejścia na rynek zagraniczny, choć nie jest to typowe rozwiązanie i wiąże się ono z wieloma ograniczeniami. Potocznie określa się tą formę działalności franczyzą, ale nie jest to dokładnie to samo.
Lekcja poświęcona franczyzie i licencjonowaniu zawierać będzie wyjaśnienia dotyczące następujących zagadnień:
- Czym różni się licencja od franczyzy.
- Zasady udzielania licencji.
- Wynagrodzenie dla właściciela praw.
Co to jest licencja?
Licencja należy do kategorii „wartości niematerialnych i prawnych” – tak przynajmniej definiuje ją Prawo Autorskie. Udzielenie przez Ciebie komuś licencji, jest więc pozwoleniem na używanie czegoś niematerialnego, co zgodnie z prawem należy do Ciebie. Może to być opatentowana, receptura, pomysł na biznes, a nawet utwór literacki lub muzyczny.
Co może być przedmiotem takiej licencji? Niemal wszystko, dlatego wymienię tylko kilka przykładów. Jedną z wartości będących najczęściej przedmiotem udzielanej licencji są chronione patentem rozwiązania technologiczne. Zazwyczaj użycza się wówczas również maszyny, które są montowane w miejscu należącym do licencjobiorcy. Przedmiotem licencjonowania mogą być również rozwiązania organizacyjne i know-how. Licencja może dotyczyć używania nazwy i logo określonej marki lub nawet nazwy Twojej firmy.
Oczywiście licencjodawca, czyli w tym przypadku Ty, otrzymuje od licencjobiorcy opłatę umowną, za korzystanie z możliwości produkowania i sprzedawania wyrobów niejako w Twoim imieniu.
Rodzaje udzielanej licencji
Najważniejsze rozróżnienie w rodzajach licencji, jakiej możesz udzielać kontrahentom, pozwalając na produkowanie twojego towaru lub wykorzystywanie Twojego pomysłu, dotyczy zakresu udzielonego przez Ciebie upoważnienia. Od typu licencji zależy określona długość trwania umowy i ewentualne możliwość ingerencji w politykę kupującego.
Najbardziej restrykcyjnym typem licencji, z którym bardzo trudno dyskutować, jest licencja przymusowa. Mamy z nią do czynienia kiedy firma porusza się w sektorze do którego dostęp jest jakiś sposób związany z bezpieczeństwem i interesami gospodarczymi kraju. Dlatego własne na tym rodzaju eksportu jest najbardziej narażony na ingerencję. Zarządza nim, w trybie postępowania administracyjnego, Urząd Patentowy.
Najlepszym rozwiązaniem dla licencjobiorcy jest udzielenie mu licencji wyłącznej. W świetle takiej licencji otrzymuje on wyłączne prawo do użytkowania przedmiotu licencji. Jako licencjodawca również utrzymujesz w mocy swoje prawo do danego przedmiotu lub licencji, nie możesz go jednak odstępować osobom trzecim. Z kolei licencja niewyłączna działa podobnie, z tą różnicą że możesz nadal w swobodnie dysponować przedmiotem licencji, w tym również udzielać pozwolenia na korzystanie z przedmiotu licencji osobom trzecim.
Istnieje jeszcze jedna opozycja licencji – pełne i niepełne. Licencja pełna, pozwala licencjobiorcy na korzystanie z przedmiotu licencji w takim samym stopniu, w jaki można działać licencjodawca. Z kolei niepełna, konsekwentnie ogranicza możliwości, jakie ma niesie ze sobą pełna licencja.
Inne znane w prawie rodzaje, to licencja mocna i słaba (wskazujące kto może używać), otwarta (dotyczy wolnego prawa do użytkowania i modyfikacji), wzajemna (zależna od innej licencji), dorozumiana (traktująca wynalazek jako część wyniku badań), a nawet sublicencja, a więc licencja, której udziela już licencjobiorca. W prawie dotyczącym własności przemysłowej ta ostatnia forma jest zakazana, co w praktyce oznacza, że ktoś, kto zapłaci za używanie Twojej licencji, nie może sprzedać jej dalej.
Zasada działania licencjonowania
Licencjonowanie polega przede wszystkim na udzieleniu zagranicznemu kontrahentowi licencji na działanie pod szyldem Twojej marki. Oczywiście z tego rodzaju działalnością mamy do czynienia nie tylko w przypadku współpracy zagranicznej, jednak w tym kursie skoncentrujemy się jedynie na takiej opcji, pamiętając jednak, że pewne zasady będą identyczne również w przypadku licencjobiorcy w Polsce.
Udostępnienie licencji jest możliwe tylko w przypadku produkcji, która nie wymaga stałego nadzoru. Idealnym przypadkiem licencji są np. zagraniczne wydania polskich gier komputerowych. Zupełnie inną formą jest np. produkowanie samochodów na licencji znanej marki. To zupełnie inny biznes, ale zasada działania jest taka sama.
Licencjonowanie może pośrednio dotyczyć również sprzedaży towaru, ale sam produkowany przez Ciebie towar nie może być przedmiotem licencji. Co innego sposób dystrybucji, jeżeli jest oparty na innych zasadach, niż ogólnie przyjęte rozwiązania handlowe. Licencjonowana może być również marka, pod którą prowadzona jest sprzedaż.
Franczyza jako rodzaj licencjonowania
Specyficznym rodzajem licencjonowania jest franczyza. Rozumie się ją zazwyczaj jako model biznesowy. Termin ten został po raz pierwszy użyty w latach sześćdziesiątych, po raz pierwszy wykorzystano go w przypadku znanej firmy Singer, produkującej maszyny do szycia, Singer pozwolił, aby jego maszyny były sprzedawane i serwisowane przez niezależnych przedsiębiorców na amerykańskiej prowincji. To właśnie oni stali się pierwszymi franczyzobiorcami. Zostali dopuszczeni do korzystania ze znaku towarowego Singer i z całej koncepcji, jaką Singer stworzył na potrzeby budowania tożsamości firmy.
Podstawowe założenie franczyzy polega na tym, że stworzona przez Ciebie koncepcja lub produkt może być używana przez innego przedsiębiorcę, za opłatą. Metoda ta może być stosowana praktycznie w każdej dziedzinie działalności, szczególnie dobrze sprawdza się jednak w sprzedaży towarów i usług. Wygląda to jak zwykła sprzedaż licencji, prawda? Ale nie jest tak do końca. Podstawowa różnica między franczyzą a licencjonowaniem, polega na tym, ze licencję wykupuje się raz, zaś franczyza zakłada jej stale wykorzystywanie.
Obecnie jest to dość często używana forma współpracy międzynarodowej, jednak warto, żebyś pamiętał o tym, że aby znaleźć kogoś, kto będzie chciał się zaangażować w sprzedaż twojego produktu pod Twoją marką, musi ona najpierw być na tyle znana, że zachęci kogoś do zainwestowania w jej promocję w swoim kraju. Polskie marki nie są niestety w większości branży najbardziej poszukiwanymi na świecie. Musisz się więc postarać, żeby w razie znalezienia inwestora, zrobić na nim dobre wrażenie.
Pomoc techniczna i gwarancja
W zależności od towaru, jaki jest sprzedawany w ramach umowy licencyjnej, różne mogą być Twoje zobowiązania. Jeżeli produkcja odbywa się w Polsce, a zagraniczny kontrahent tylko sprzedaje produkt, to ciężar wszelkiego rodzaju napraw gwarancyjnych spoczywa na Tobie. Prosta pomoc techniczna jest zazwyczaj organizowana przez sprzedawcę końcowego. Może się jednak okazać, że specyfika towaru wymaga w niektórych przypadkach odwołania się do gwarancji, którą udzielasz jako producent lub pośrednik z Polski.
W przypadku franczyzy możesz mieć niekiedy do czynienia również z rękojmia. Chodzi o to, że wykonywana według Twojego przepisu usługa lub produkowany towar, może czasem mieć wady lub po prostu zostać źle wykonany. Z logicznego punktu widzenia umowa sprzedaży towaru lub usług nie jest przez kupującego zawierana z Tobą, odpowiada za nią sprzedawca, czyli franczyzobiorca. Nie zawsze jednak taki logiczny punkt widzenia udaje się utrzymać w przypadku sporu. Jeżeli prawo danego kraju nie nie reguluje w osobny sposób odpowiedzialności za towar lub wykonaną usługę w przypadku działania na podstawie licencji (a bardzo często nie ma takich uregulowań, nawet w Polsce brakuje odpowiednich przepisów), może się okazać, że licencjobiorca będzie twierdził, że wykonał całą operację prawidłowo, a wina leży np. po stronie przedmiotu licencji. W takiej sytuacji udowodnienie Twojej racji może być trudne. Dlatego właśnie szczególnie istotne jest spisanie wszystkich tego rodzaju możliwości w umowie licencyjnej, która zabezpieczy Cię przed ewentualną nieuczciwością licencjobiorcy.
Tantiemy
Opłata za udzielenie licencji określana jest często jako tantiemy (używa się również angielskiej nazwy royalties). Zapewne kojarzysz tantiemy przede wszystkim z należnościami dla muzyków, które są pobierane przez organizacje zarządzające ich prawami. Nie jest to skojarzenie złe, wręcz przeciwnie, generalnie chodzi dokładnie o to samy. Tyle tylko, że w tym przypadku nie będzie tu chodziło o piosenkę, a o stworzoną przez Ciebie markę lub produkowany towar.
Tantiemy odprowadzane za należności związane z licencjami są zwykle uzgadniane jako procent od przychodów, które licencjobiorca będzie osiągał. Istnieją też inne sposoby na obliczenie wysokości tantiem. Mogą one być określone z góry, np. za ilość sprzedanych sztuk danego towaru. Ciekawostką jest, że taką opłatę można uiszczać z góry, nawet jeżeli przedmiot licencji nie jest jeszcze gotowy do sprzedaży. Często bywa tak, że wymyślony wcześniej produkt jest produkowany dopiero wówczas, gdy klient lub pośrednik wykona przedpłatę, która sfinansuje przedsięwzięcie.
Chociaż opłaty za licencję mogą być różne, to warto pamiętać, że istnieje coś takiego jak standardowa, oczywiście nieformalna, stawka za franczyzę. Wynosi ona zwykle około 5% przychodu netto.
Dokładne warunki finansowe, związane z wypłacaniem tantiem, ich wysokością i terminami zapłaty, muszą być ujęte w umowie licencyjnej.
Bibliografia:
- Biskup R., Ganczar M., Kuś A., Warunki podejmowania i prowadzenia działalności gospodarczej w rejonach przygranicznych Polski i Ukrainy, Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2007.
- Stawicka M.K., Franczyza droga do sukcesu, Wydawnictwo Helion, Gliwice 2013.
- Szulce H., Chwałek J., Ciechomski W., Ekonomika handlu. Część 2, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2009.